ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΟΥ HAIM SOKOL ΣΤΟ ΛΙΜΑΝΙ

Έργο του ρωσοεβραίου καλλιτέχνη Haim Sokol, δωρισμένο στη Θεσσαλονίκη και το Λιμάνι από το Stella Art Foundation της Μόσχας.

Στην εβραϊκή παράδοση, όταν γίνεται ένας γάμος, μια χαρά, συνηθίζεται να προσκαλούν συμβολικά τους νεκρούς γονείς και συγγενείς να παραστούν στη γιορτή. Ο Χάιμ Σόκολ θέλει με αυτό το μνημείο να προσκαλέσει ΟΛΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ ΠΟΥ ΕΖΗΣΑΝ ΚΑΠΟΤΕ ΕΔΩ.

Ο Sokol συνέλαβε την ιδέα μιας λιτής, γυμνής τσιμεντένιας κολώνας ως αναφορά προς τις πέντε κύριες κοινότητες που έζησαν στη Θεσσαλονίκη -Έλληνες, Τούρκους, Εβραίους, Αρμένιους, Βουλγάρους.

Το παλιό σκουριασμένο γραμματοκιβώτιο στην κορυφή -συμβολικά απρόσιτο- καθιστά την επικοινωνία με τους εξαφανισμένους αδύνατη.

«Σε όλους αυτούς που κάποτε έζησαν εδώ»

Λίγες πόλεις υπάρχουν όπου η τέταρτη διάσταση, ο χρόνος, νιώθεται εξαιρετικά έντονα. Η Θεσσαλονίκη είναι αναμφίβολα μια τέτοια πόλη. Να γιατί αισθάνεσαι αθέλητα την ορμή να δημιουργήσεις περισσότερο στο χρόνο κάτι, παρά στο χώρο. Κάποιος είχε περιγράψει το έργο τέχνης ως «ένα sos που στέλνεται στο μέλλον». Αλλά εμείς ήδη ζούμε στο μέλλον –ένα απίστευτο, απομακρυσμένο μέλλον, τέτοιο που δεν θα μπορούσαμε ούτε καν να φανταστούμε πριν από πενήντα ή εκατό χρόνια. Γι αυτό και στρέφω το έργο μου στο παρελθόν. Γράφω σε όλους εκείνους που έζησαν κάποτε εδώ. Και περιμένω την απάντησή τους.

Χάιμ Σόκολ

«Από όλους αυτούς που τώρα ζουν εδώ»

Ζω στη θεσσαλονίκη και το παρελθόν της πόλης με στοιχειώνει. Τα φαντάσματα σε κάθε βήμα καραδοκούν και ζητούν ικανοποίηση, ίσως εξιλέωση –δεν νομίζω εκδίκηση, αρκετό αίμα έχει καταβάλλει κάθε λαός στο πέρασμά του από την πόλη. Ας το κάνουμε πια! Είναι εύκολο να φανούμε γενναιόψυχοι, έστω και κατόπιν εορτής: δεν απέμεινε και τίποτα που θα μπορούσε να απειλήσει πλέον τα κεκτημένα μας…

Η συγκυρία το έφερε να είμαι εκείνος που θα κατασκεύαζε το έργο του ρωσοεβραίου καλλιτέχνη χάιμ σόκολ στην πόλη. Και μια τέτοια χειρονομία απαιτούσε ανακωχή με το χθες και μια ενδοσκόπηση για το αύριο. Σε μια πόλη, όπου όλοι αυτοπροσδιορίζονται, χρειάζεται να γνωρίζεις αυτούς που υπήρξαν και πλέον έφυγαν για να μπορέσεις επιτέλους και να ετεροπροσδιοριστείς.

Γνωρίζω τους εβραίους που αφέθηκαν να εξολοθρευτούν από τους ναζί: δεν αγνοώ τους λόγους που οι έλληνες κρυφά το καλοδέχτηκαν, ότι τους βόλευε να πάρουν στα χέρια τους εμπόριο και περιουσίες / δεν αγνοώ το διεθνές εβραϊκό κίνημα, που προόριζε την πόλη για πρωτεύουσα ενός μελλοντικού τους κράτους / δεν αγνοώ τον πανικό που έσπερναν αυτά τα σχέδια στους έλληνες, οι οποίοι μετά από πεντακόσια χρόνια είχαν μόλις ξαναπάρει στα χέρια τους την πόλη...

Γνωρίζω τους τούρκους που ανταλλάχθηκαν με τους χριστιανούς της άλλης όχθης του αιγαίου: δεν αγνοώ το τίμημα που πλήρωσε ο ηττημένος μαξιμαλιστής της μεγάλης ιδέας / δεν αγνοώ τη θλίψη των ελλήνων για την απώλεια των αρχέγονων κοιτίδων / δεν αγνοώ τη βαριά αδικία που ένιωσαν οι γηγενείς της ελλάδας τούρκοι, όταν ξεριζώνονταν από τις εστίες τους –νικητές του πολέμου αυτοί– για χάρη μιας υποτιθέμενης μελλοντικής ειρήνης…

Γνωρίζω τους βουλγάρους που αναγκάσθηκαν να φύγουν από την πόλη μέσα στη λαίλαπα των διαδοχικών πολέμων που έχαναν: δεν αγνοώ τους ανταγωνισμούς για την κατοχή της πόλης, τα δεινά που επέφεραν εκατέρωθεν κάθε φορά που η περιοχή άλλαζε κυρίαρχο / δεν αγνοώ τις βλέψεις για την έξοδο στη λευκή θάλασσα, την ανάσταση του παλιού βασιλείου, την ακυρωμένη συνθήκη για τη μεγάλη βουλγαρία / δεν αγνοώ τη βαριά καχυποψία με την οποία τους βλέπουν ακόμα οι έλληνες...

Γνωρίζω τους αρμένιους που φυλλορρόησαν μέσα από τη δική τους περιπέτεια στην ανατολή: δεν αγνοώ τους κοσμοπολίτες εμπόρους που παρασύρθηκαν σε μια εύκολη έξοδο –έτσι συμβαίνει με τους εύπορους αστούς όταν τα πράγματα ζορίζουν / δεν αγνοώ τους πρόσφυγες που πίστεψαν στον επαναπατρισμό και μετανάστευσαν ξανά στη σοβιετική αρμενία / δεν αγνοώ τους έλληνες πρόσφυγες που είχαν ζήσει με ένα παρόμοιο όνειρο επιστροφής…

Γνωρίζω τους έλληνες που έχτισαν την πόλη και εκδιώχθηκαν όταν την πήραν οι οθωμανοί: δεν αγνοώ ότι η πόλη ρήμαξε και επανακατοικήθηκε από εβραίους, τούρκους και έλληνες / δεν αγνοώ τις φιλοδοξίες των ελλήνων να ξανακάνουν την πόλη δικιά τους, παρόλο που αποτελούσαν ήδη μειονότητα στις παραμονές των βαλκανικών πολέμων / δεν αγνοώ τις μεθοδεύσεις τους για να αποκτήσει ξανά η πόλη ελληνικό χαρακτήρα, σβήνοντας το ενοχλητικό παρελθόν των “άλλων”…

Δεν αγνοώ, κι αυτό βαραίνει την ψυχή μου. Γνωρίζω όμως, κι αυτό με λυτρώνει.

Μετά από πολλές παλινωδίες και αναβολές, η λιτή, γυμνή τσιμεντένια κολώνα με το σκουριασμένο γραμματοκιβώτιο στην κορυφή της ήρθε και στήθηκε μπροστά από το παλιό τελωνείο του λιμανιού, χτισμένο από τον εβραίο μηχανικό ελί μοδιάνο. Στη γειτονιά του, οι αποθήκες του λιμανιού από την εποχή του μεγάλου πολέμου και των αγγλογάλλων˙ το μνημείο του ολοκαυτώματος στην πλατεία όπου συγκεντρώθηκαν για πρώτη φορά οι εβραίοι από τους ναζί τον Ιούλιο του σαρανταδύο˙ στο δρόμο των φράγκων, το κτίριο της πρώην οθωμανικής τράπεζας, ξαναχτισμένο μετά την ανατίναξη από τους βουλγάρους του κομιτάτου στην κορύφωση του υπόγειου αγώνα για την κατοχή της πόλης˙ πιο πέρα, η αρμενική εκκλησία και στην άκρη της θάλασσας, ο λευκός πύργος –οθωμανικό κτίσμα, σε πείσμα των θερμόαιμων που βανδάλισαν τη σχετική επιγραφή˙ έξω από το ιστορικό κέντρο, το τζαμί των εξισλαμισθέντων οπαδών του σαμπατάι σεβή˙ τέλος, οι βίλλες των αστών του προπερασμένου αιώνα, κυρίως εβραίων, οθωμανών και φράγκων˙ κι ολόγυρα, τα εργοστάσιά τους, οι μύλοι, τα κεραμοποιεία, οι αγορές, τα μνήματα, οι εκκλησιές, οι συναγωγές και τα τζαμιά: αφανισμένα, όπως οι άνθρωποι που τα έφτιαξαν και τα στήριξαν ή επισφαλή, σαν την τρεμάμενη μνήμη τους που κάποιοι φυσούν δυνατά προσπαθώντας να τη σβήσουν κι εκείνη.

Κάποιο άλλοι όμως δεν θέλουν να ξεχάσουν. Γνωρίζουν, παρόλο που δεν αγνοούν: αυτή είναι η απάντησή μου, χάιμ, στο όνομα όλων εκείνων προς τους οποίους έγραψες. Γιατί, είμαι εκείνοι...

γιάννης επαμεινώνδας, αρχιτέκτων

Υ.Γ. τηρήθηκε ορθογραφία που αποφεύγει την “πατριωτική” χρήση κεφαλαίων γραμμάτων σε ονόματα και τοπωνύμια, ως χειρονομία “ενός λεπτού σιγής” προς όσους υπέφεραν από τα δεινά των εθνικών και κοινοτικών ανταγωνισμών.